คำว่า “เคารพธงชาติ” ในที่นี้หมายถึง การแสดงความเคารพธงชาติโดยผ่านเพลงชาติไทยไม่ว่าจะมีเนื้อร้องหรือเฉพาะทำนองก็ตาม  เพราะคงไม่มีคนไทยคนไหนยืนตรงเคารพตัวธงชาติที่ปักในที่หนึ่งที่ใดหรือผูกไว้ที่เสาเฉยๆ เป็นแน่

ตามหลักฐานที่พอมีปรากฏ ประเทศไทยมีธงชาติครั้งแรกในสมัยพระนารายณ์มหาราช ประมาณปี พ.ศ. 2223 ส่วนเพลงชาติไทยฉบับแรกมีเมื่อปี 2414 ในรัชสมัยของพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และมาใช้จริงจังที่เป็นฉบับไทยในสมัยรัชกาลที่ 5

โดยวัฒนธรรมของไทย เมื่อเรามีความเคารพในบุคคลหรือสิ่งอื่นที่ควรเคารพ เรามักแสดงออกด้วยการยกมือไหว้บ้าง แตะหมวกทำความเคารพขณะอยู่ในเครื่องแบบบ้าง หรือเพียงยืนตรงเคารพบ้าง ขึ้นอยู่กับสิ่งที่เราต้องการแสดงความเคารพว่าเป็นอะไร คนไทยแสดงออกซึ่งความเคารพศาสนา ด้วยการกราบไหว้ เคารพพระมหากษัตริย์ด้วยการหมอบกราบหรือเคารพในกิริยายืนด้วยการโค้งของชาย ถอนสายบัวของหญิง ส่วนชาติ เราแสดงความเคารพผ่านธงชาติประกอบกับเพลงชาติด้วยการหยุดยืนตรง

เมื่อธงชาติไทยและเพลงชาติไทยเกิดขึ้นไม่พร้อมกัน จึงน่าสนใจว่า ประเทศไทยเริ่มเคารพธงชาติครั้งแรกเมื่อใด

การเคารพเพลงชาติไทยครั้งแรก

ด้วยแนวคิดที่ว่า การเคารพธงชาตินั้นต้องแสดงออกทั้งทางกาย ทางวาจา และทางจิตใจด้วย จึงมีการริเริ่มให้มีการเคารพธงชาติเกิดขึ้น ตามหลักฐานนั้นระบุว่า ทางราชการได้ประกาศกฎหมายให้ประชาชนยืนเคารพธงชาติในเวลา 8.00 น. และ 18.00 น. ครั้งแรกเมื่อพ.ศ.2478 แต่กฎหมายไม่ได้รับความนิยมและไม่มีการปฎิบัติอย่างแพร่หลาย ซึ่งข้อมูลนี้เป็นหลักฐานยืนยันว่า การเคารพธงชาติและเพลงชาติของคนไทยในปัจจุบันนั้น เกิดจากจิตวิญญาณที่มีความเคารพในชาติ มิใช่เกิดขึ้นเพราะถูกกฎหมายบังคับให้ทำเหมือนที่มีคนไทยบางคนมองเช่นนั้น

ลัทธิชาตินิยมกับการเคารพธงชาติครั้งแรกอย่างยั่งยืน

หลังเปลี่ยนแปลงการปกครองจากสมบูรณาญาสิทธิราชมาเป็นระบอบประชาธิปไตย รัฐบาลไทยไม่สามารถกระตุ้นให้คนไทยยืนตรงเคารพธงชาติได้แม้ว่าจะประกาศออกมาเป็นกฎหมาย แต่การเคารพธงชาติในประเทศไทยกลับได้รับการฟื้นฟูให้มีขึ้นอีกครั้งในยุคสมัยที่คนไทยมองว่า เผด็จการครองเมือง

ในปีพ.ศ. 2485  จอมพลป. พิบูลสงครามเป็นนายกรัฐมนตรีของไทยที่มีนโยบาย รัฐนิยม หรือชาตินิยม ยุคนั้นมีรายการวิทยุรายการหนึ่งที่จัดโดยนายมั่นและนายคง เป็นรายการที่มีขึ้นเพื่อเป็นเครื่องมือปลูกฝังค่านิยมตามนโยบายของนายกรัฐมนตรี และแนวคิดรัฐนิยมหรือชาตินิยมก็ได้รับการกระตุ้นให้เพิ่มมากขึ้น โดยให้แสดงออกโดยการแสดงความเคารพธงชาติไทยและเพลงชาติทุกเช้าเย็น

ประวัติศาสตร์การเคารพธงชาติจึงจารึกไว้ว่า มีการนัดแนะให้คนไทยเคารพธงชาติพร้อมกันในเวลา 8.00 น. ของวันที่ 14 กันยายน 2485 ซึ่งตรงกับวันชาติของไทย โดยนัดหมายกันให้อัญเชิญธงชาติขึ้นสู่ยอดเสาและเชิญชวนชาวไทยที่อยู่ทุกที่ยืนนิ่งตรง ในช่วงเวลาดังกล่าวโดยใช้เพลงชาติที่เปิดทางวิทยุกระจายเสียงเป็นสัญญาณเริ่มต้นและหยุดกิจกรรม นับเป็นโอกาสที่เหมาะมากแก่การเริ่มต้น เพราะคนไทยให้ความร่วมมือเป็นอย่างดีเนื่องจากเป็นกิจกรรมเนื่องในวันชาติ

แต่ในวันรุ่งขึ้น จอมพลป. พิบูลสงคราม ได้กล่าวกับประชาชนในทำนองว่า การเคารพธงชาติพร้อมกันของคนไทยเป็นสิ่งน่าปลื้มใจจนน้ำตานองหน้ากันได้ทั้งชาติ พร้อมกับประณามผู้ที่ไม่ได้แสดงความเคารพว่า เป็นผู้คิดคดทรยศต่อชาติ โดยเปรียบเทียบว่า คนไม่เคารพธงชาติเทียบเท่ากับคนเนรคุณด่าพ่อแม่ ครูอาจารย์ ตลอดจนพระพุทธเจ้าที่มีพระคุณ เลยทีเดียว

จากนั้น รัฐบาลได้ประกาศรัฐนิยมฉบับที่ 4 เรื่องการเคารพธงชาติ เพลงชาติและเพลงสรรเสริญพระบารมี เมื่อวันที่ 8 กันยายน 2482 มีเนื้อหาโดยสังเขป ซึ่งจะใช้คำที่เข้าใจง่ายๆ เฉพาะในส่วนที่เกี่ยวกับการเคารพธงชาติ ดังนี้

ข้อ 1. ให้เคารพธงชาติตามระเบียบเครื่องแบบหรือประเพณีนิยมทุกครั้งที่เห็นการชักธงชาติขึ้นหรือลงตามสถานที่ราชการหรือได้ยินเสียงแตรเดี่ยวหรือนกหวีดเป่าคำนับหรือให้อาณัติสัญญาณอื่นในทำนองเดียวกัน

ในข้อ 3. ระบุว่า แม้ในงานพิธีอย่างอื่นที่มิใช่ในราชการ เมื่อได้ยินเพลงชาติ ผู้ร่วมในงานก็ต้องแสดงความเคารพด้วยอาการเหมือนในข้อ 1

และในข้อ 5 ยังย้ำอีกว่า หากพบเห็นผู้ใดไม่แสดงความเคารพตามข้อ 1-4 ให้ช่วยกันตักเตือนชี้แจงให้เห็นความสำคัญของการเคารพดังกล่าว

ตั้งแต่คราวนั้นเป็นต้นมาจนถึงปัจจุบัน การยืนเคารพธงชาติ ในเวลา 8.00 น. และ 18.00 น. ก็ยังเป็นไปตามพระราชบัญญัติวัฒนธรรมแห่งชาติ 2485 และพระราชกฤษฎีกากำหนดวัฒนธรรมแห่งชาติ 2485  จึงนับได้ว่า การเริ่มต้นเคารพธงชาติแบบยั่งยืนครั้งแรก เกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2485 นั่นเอง

อนึ่ง นับเป็นความยั่งยืนอย่างแท้จริง เพราะในปี 2550 พลเอกปรีชา โรจนเสน ประธานคณะกรรมาธิการการศาสนา ศิลปะและวัฒนธรรม เคยเสนอให้มีการเพิ่มเติมการเคารพธงชาติในเวลา 8.00 น.และ 18.00 น.นั้น ให้รวมถึงประชาชนที่กำลังขับขี่รถบนท้องถนนด้วย ยังไม่ได้รับการสนับสนุนแต่อย่างใด ดังนั้น ประเทศไทยเราจึงมีการเคารพธงชาติและเพลงชาติไทยตามเวลาดังกล่าวเฉพาะประชาชนที่ทำกิจกรรมในที่สาธารณะเท่านั้น ไม่รวมคนที่อยู่ในรถ

บทความลิขสิทธิ์โดย เพลงชาติ.com ครบเครื่องเรื่อง “เพลงชาติไทย”